Giới thiệu
Vào ngày 18 tháng 12 năm 2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 323/2025/NĐ-CP (“Nghị định 323”), có hiệu lực ngay cùng ngày, quy định về việc thành lập trung tâm tài chính quốc tế (“IFC”). Tóm tắt ngắn gọn, IFC là một pháp nhân hoạt động tại hai địa điểm–Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Đà Nẵng–nhằm tập trung thu hút các tổ chức tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư và các dịch vụ công nghệ tài chính (Fintech). Mô hình này áp dụng các cơ chế và chính sách đặc thù, linh hoạt nhằm thu hút dòng vốn nước ngoài, thúc đẩy hội nhập tài chính toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Yếu tố then chốt cho sự thành công của IFC chính là Tòa án Chuyên biệt để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong phạm vi IFC. Vào ngày 11 tháng 12 năm 2025, Quốc hội đã ban hành Luật số 150/2025/QH15, chính thức thành lập Tòa án Chuyên biệt tại IFC (“Luật Tòa án Chuyên biệt”) và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026. Bài viết này thảo luận về thẩm quyền, cơ cấu tổ chức và các khía cạnh vận hành của Tòa án Chuyên biệt này.
Vị thế của Tòa án Chuyên biệt trong Hệ thống Tư pháp Việt Nam
Tòa án Chuyên biệt được thành lập nhằm mục đích xét xử và giải quyết các tranh chấp, bao gồm tranh chấp giữa các thành viên của IFC với nhau, và giữa một thành viên của IFC với một bên không là thành viên của IFC.
Tòa án Chuyên biệt là một tòa án thuộc hệ thống tư pháp hiện hành của Việt Nam. Theo đó, tòa án này nằm dưới thẩm quyền quản lý của Tòa án Nhân dân Tối cao. Thiết kế này nhằm đảm bảo tính thống nhất với cơ chế tư pháp sẵn có của Việt Nam.[1]
Mô hình này phản ánh sự cân bằng giữa hai mục tiêu: Tòa án Chuyên biệt vừa duy trì thẩm quyền tư pháp và vị trí của mình trong hệ thống tòa án hiện tại của Việt Nam; đồng thời, thiết lập được một cơ chế giải quyết tranh chấp có tính chuyên biệt, độc lập và phù hợp với thông lệ quốc tế.
Nhìn chung, Tòa án Chuyên biệt thể hiện một cách tiếp cận lập pháp thận trọng đối với việc thiết lập mô hình tòa án mới: đưa vào những đổi mới về chức năng và phương thức vận hành nhưng vẫn hoạt động trong khuôn khổ tư pháp hiện hành. Từ đó, tạo ra nền tảng ổn định cho hoạt động của IFC và giảm thiểu các rủi ro pháp lý trong việc thi hành án.
Cơ cấu Tổ chức của Tòa án Chuyên biệt
Cơ cấu tổ chức của Tòa án Chuyên biệt bao gồm: (i) Tòa Sơ thẩm; (ii) Tòa Phúc thẩm; và (iii) Bộ máy giúp việc. Tòa án Chuyên biệt có Chánh án, các Phó Chánh án, Chánh tòa, Phó Chánh tòa, các Thẩm phán, Thư ký Tòa án, cùng các công chức và nhân viên khác. Tổ chức này sẽ hoạt động độc lập và khép kín trong khuôn khổ của IFC.
Một đặc điểm quan trọng của Tòa án Chuyên biệt là Thẩm phán có thể là người nước ngoài nếu đáp ứng đủ các tiêu chuẩn và điều kiện sau đây:
(i) Đã hoặc đang đảm nhiệm chức danh thẩm phán tại nước ngoài, hoặc là luật sư, chuyên gia có uy tín, có phẩm chất đạo đức tốt, có chuyên môn phù hợp và hiểu biết sâu sắc về pháp luật liên quan đến các hoạt động đầu tư và kinh doanh;
(ii) Có ít nhất 10 năm kinh nghiệm tham gia xét xử hoặc giải quyết các vụ việc về đầu tư và kinh doanh;
(iii) Có trình độ tiếng Anh đủ khả năng để xét xử và giải quyết các vụ việc tại Tòa án Chuyên biệt; và
(iv) Độ tuổi không quá 75 tuổi và có sức khỏe tốt.
Thư ký Tòa án[2] của Tòa án Chuyên biệt cũng có thể là người nước ngoài. Họ phải đáp ứng các tiêu chuẩn và điều kiện sau:
(i) Có phẩm chất đạo đức tốt và kiến thức chuyên môn phù hợp;
(ii) Có ít nhất 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp luật về đầu tư và kinh doanh;
(iii) Có trình độ tiếng Anh đủ khả năng để thực hiện nhiệm vụ; và
(iv) Độ tuổi không quá 60 tuổi và có sức khỏe tốt.
Việc cho phép Thẩm phán và Thư ký Tòa án Chuyên biệt là người nước ngoài là một bước đi đáng chú ý của Việt Nam, thể hiện mức độ cởi mở và quốc tế hóa cao trong cơ chế giải quyết tranh chấp. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc thù của IFC–nơi mà hầu hết các giao dịch và tranh chấp dự kiến sẽ liên quan đến các cá nhân, tổ chức nước ngoài và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các thông lệ thương mại, tài chính quốc tế. Sự tham gia của các chuyên gia pháp lý nước ngoài, đặc biệt là những người có kinh nghiệm trong xét xử và giải quyết tranh chấp quốc tế, được kỳ vọng sẽ củng cố niềm tin vào Tòa án Chuyên biệt, đồng thời nâng cao chất lượng xét xử và việc áp dụng các tiêu chuẩn pháp lý quốc tế.
Việc bổ nhiệm người nước ngoài làm Thẩm phán và Thư ký Tòa án cũng đặt ra một số vấn đề cần được xem xét và triển khai cẩn trọng. Cần đảm bảo sự cân bằng giữa kinh nghiệm quốc tế của các chuyên gia nước ngoài và việc tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Điều này có nghĩa là ngay cả khi áp dụng luật nước ngoài, việc áp dụng đó không được dẫn đến kết quả trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Các vấn đề liên quan đến cơ chế bổ nhiệm, trách nhiệm nghề nghiệp, thẩm quyền, thù lao, cũng như việc bảo đảm tính độc lập và khách quan trong xét xử của các thẩm phán nước ngoài cần phải rõ ràng và minh bạch.
Nhìn chung, việc cho phép người nước ngoài tham gia vào các chức năng xét xử và hỗ trợ của Tòa án Chuyên biệt thể hiện một bước tiến quan trọng hướng tới việc thiết lập một thể chế tư pháp định hướng quốc tế. Nếu được triển khai hiệu quả, cơ chế này có thể giúp Tòa án Chuyên biệt sánh ngang với mô hình tòa án tài chính và tòa án thương mại quốc tế tại các quốc gia khác, từ đó nâng cao sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của IFC.
Chức năng và Thẩm quyền của Tòa án Chuyên biệt
Tòa án Chuyên biệt là cơ quan giải quyết tranh chấp nằm trong khuôn khổ của IFC. Chức năng chính và quan trọng nhất của cơ quan này là xét xử và giải quyết các vụ việc phát sinh bên trong IFC, ngoại trừ các vấn đề liên quan đến “lợi ích công cộng” hoặc “lợi ích của Nhà nước”. Tòa án Chuyên biệt sẽ tập trung vào:
(i) Các tranh chấp về đầu tư và kinh doanh giữa các thành viên của IFC với nhau, hoặc giữa thành viên IFC với các bên không là thành viên IFC;
(ii) Các yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài hoặc phán quyết của Trọng tài nước ngoài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên IFC, hoặc giữa một thành viên và một bên không là thành viên IFC;
(iii) Các yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên IFC, hoặc giữa một thành viên và một bên không là thành viên IFC; và
(iv) Các vụ việc khác về đầu tư và kinh doanh mà trong đó có ít nhất một bên là thành viên của IFC.
Tòa án Chuyên biệt được giao thẩm quyền rộng rãi trong khuôn khổ giải quyết tranh chấp. Việc xác định thẩm quyền dựa trên thực tế có ít nhất một bên là thành viên của IFC giúp đảm bảo rằng hầu hết các tranh chấp phát sinh từ các hoạt động của IFC sẽ được giải quyết bởi một cơ quan tư pháp có sự hiểu biết sâu sắc về các giao dịch đầu tư và tài chính quốc tế. Cách tiếp cận này sẽ góp phần mang lại tính thống nhất cao hơn trong việc áp dụng pháp luật, phù hợp với thông lệ quốc tế và tăng cường sự ổn định của môi trường pháp lý.
Ngoài chức năng xét xử, Tòa án Chuyên biệt sẽ thụ lý các khiếu nại, tố cáo liên quan đến tổ chức và hoạt động của Tòa án Chuyên biệt, đồng thời sẽ áp dụng các án lệ của Việt Nam. Quan trọng hơn, cơ quan này sẽ trực tiếp thi hành án. Có nghĩa là, Tòa án Chuyên biệt được thiết kế như một thể chế tư pháp tương đối toàn diện với mức độ tự chủ cao. Thẩm quyền thi hành án sẽ giúp rút ngắn thời gian thực thi và tăng cường bảo vệ quyền lợi cho các bên tranh chấp. Tất cả những điều này được kỳ vọng sẽ gia tăng uy tín cho cơ chế giải quyết tranh chấp của IFC.
Nói cách khác, Tòa án Chuyên biệt không chỉ đơn thuần là một cơ quan xét xử mà còn là một thể chế tư pháp trung tâm đảm bảo sự vận hành hiệu quả của IFC. Thực tế này nhằm mục đích góp phần xây dựng một hệ sinh thái giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp, hiệu quả và được quốc tế công nhận.
Quy tắc Tố tụng của Tòa án Chuyên biệt
Tương tự như các thủ tục đang được áp dụng tại hệ thống Tòa án hiện hành của Việt Nam, việc giải quyết một vụ việc tại Tòa án Chuyên biệt trước hết sẽ thông qua quy trình tố tụng sơ thẩm–nghĩa là sẽ có một phiên xét xử chính thức các bên trước Tòa án Chuyên biệt. Nếu bên không đồng ý với bản án/quyết định thực hiện kháng cáo, vụ việc sẽ được đưa lên cấp phúc thẩm độc lập của Tòa án Chuyên biệt. Tại đây, sẽ chỉ có duy nhất một cấp phúc thẩm.
Khung pháp lý về tố tụng của Tòa án Chuyên biệt có những điểm đáng chú ý sau:
(i) Ngôn ngữ được sử dụng sẽ là tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt. Quy định này áp dụng cho cả các bản án và quyết định của Tòa án Chuyên biệt, phù hợp với việc xác định tiếng Anh (hoặc tiếng Anh kèm bản dịch tiếng Việt) là ngôn ngữ chính thức của IFC.
(ii) Thời hiệu để nộp đơn khởi kiện đối với một tranh chấp là sáu (6) năm kể từ ngày phát sinh quyền khởi kiện. Điều này khác biệt hoàn toàn với thời hạn hai (2) năm đối với các tranh chấp thương mại theo Luật Thương mại hiện hành.
(iii) Các luật sư nước ngoài có chứng chỉ hành nghề hợp lệ do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của nước ngoài cấp có thể đại diện cho các bên trong quá trình tố tụng tại Tòa án Chuyên biệt. Luật Tòa án Chuyên biệt không quy định cụ thể liệu luật sư nước ngoài có phải đáp ứng các tiêu chuẩn theo pháp luật Việt Nam hay không–bởi việc yêu cầu đủ điều kiện theo luật Việt Nam dường như không phù hợp với các mục tiêu của IFC.
(iv) Các bản án và quyết định ở cấp phúc thẩm là chung thẩm và không được xem xét lại. Mục đích rõ ràng là để đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ việc tại IFC, tránh tình trạng các vụ án bị đưa vào quy trình giám đốc thẩm hoặc tái thẩm rồi sau đó bị hủy để xét xử sơ thẩm lại từ đầu.
(v) Tòa án Chuyên biệt có thẩm quyền thi hành bản án mà không cần thông qua các cơ quan thi hành án dân sự riêng biệt. Như đã nêu, Tòa án Chuyên biệt sẽ có cơ chế thi hành án riêng. Các chi tiết cụ thể sẽ do Tòa án Nhân dân Tối cao hướng dẫn.
(vi) Mặc dù Luật Tòa án Chuyên biệt chưa quy định rõ, nhưng theo Kết luận số 223-KL/TW ngày 2 tháng 12 năm 2025 của Bộ Chính trị, Viện Kiểm sát Nhân dân sẽ không thực hiện chức năng kiểm sát các hoạt động của Tòa án Chuyên biệt. Điều này sẽ giúp tăng cường tính tự chủ của Tòa án Chuyên biệt.
Kết luận
Tòa án Chuyên biệt đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ khung pháp lý cho hoạt động đầu tư và kinh doanh định hướng quốc tế. Với cơ cấu tổ chức linh hoạt, thẩm quyền tương đối rộng và các quy tắc tố tụng riêng biệt–như việc sử dụng tiếng Anh, sự tham gia của các thẩm phán và luật sư nước ngoài, cùng cấu trúc phúc thẩm tinh gọn–Tòa án Chuyên biệt được kỳ vọng sẽ nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng dự báo của quá trình giải quyết tranh chấp.
Tuy nhiên, một số vấn đề pháp lý vẫn cần được giải quyết–đặc biệt là tính thống nhất giữa Luật Tòa án Chuyên biệt và các văn bản pháp luật hiện hành như Luật Luật sư. Cần hết sức thận trọng để đảm bảo rằng các quy định xoay quanh Tòa án Chuyên biệt và pháp luật hiện hành của Việt Nam vận hành nhịp nhàng với nhau, nhằm loại bỏ những sự hiểu lầm không đáng có.
Việc triển khai luật một cách hiệu quả sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật, từ đó củng cố niềm tin của cả nhà đầu tư trong nước và nước ngoài.
Kỳ vọng đặt ra là Tòa án Chuyên biệt sẽ được công nhận là một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả và được chấp nhận rộng rãi cho IFC.
[1] Căn cứ theo Nghị quyết 222, Nghị định 323 và Luật số 81/2025/QH15 ngày 24 tháng 6 năm 2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân.
[2] Nhiệm vụ của Thư ký Tòa án nhìn chung là thực hiện công việc thư ký trong quá trình tố tụng tại Tòa án Chuyên biệt.
