Sau phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ vào tháng 2 năm 2026, sự nhẹ nhõm của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam chỉ diễn ra trong thời gian ngắn. Trong lúc các mức thuế theo Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) bị xem là vi hiến đang từng bước được bãi bỏ, đồng thời cơ chế hoàn trả những khoản thuế thu sai cũng đang được thiết lập, thì một hệ thống thuế quan mới – được tính toán chặt chẽ hơn – đã nhanh chóng xuất hiện thay thế.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam trở thành một trong những mục tiêu trọng điểm trong chính sách thương mại mang tính đối ứng của Hoa Kỳ, chủ yếu do tình trạng thâm hụt thương mại lớn. Phần lớn sự chênh lệch thương mại trên danh nghĩa giữa Hoa Kỳ và Việt Nam xuất phát từ quan điểm cho rằng nhiều doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu tại Việt Nam thực chất chỉ “đội lốt” Việt Nam, trong khi phía sau lại là các nhà sản xuất Trung Quốc đặt cơ sở tại đây.
Trước áp lực này, để duy trì biên lợi nhuận tại thị trường Hoa Kỳ, các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam không thể chỉ tập trung vào hoạt động trong nhà máy, mà cần mở rộng tầm nhìn sang việc tuân thủ các quy định thương mại quốc tế.
Những mối đe dọa mới: Thuế quan theo Mục 122 và Các cuộc điều tra theo Mục 301
Việc chấm dứt các mức thuế theo IEEPA không đưa tình hình trở lại trạng thái bình thường như kỳ vọng. Thay vào đó, chúng được thay thế bằng hai công cụ pháp lý tinh vi hơn, tiếp tục duy trì bầu không khí bất ổn trên thị trường:
- Thuế quan theo Mục 122: Cùng lúc với việc bãi bỏ các nghĩa vụ thuế IEEPA, một khoản thuế nhập khẩu tạm thời theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đã được áp dụng. Biện pháp này quy định mức thuế đồng loạt 10% đối với gần như toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ mọi quốc gia, với thời hạn tối đa 150 ngày. Đây được xem là công cụ nhằm điều chỉnh cán cân thanh toán, và mức thuế này có thể được nâng lên tới 15% nếu cần thiết.
- Các cuộc điều tra theo Mục 301: Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã khởi động hai cuộc điều tra quy mô lớn theo Mục 301 của cùng đạo luật, trong đó Việt Nam là một trong những mục tiêu trọng điểm. Các động thái này được nhìn nhận như bước đi chiến lược nhằm thiết lập các mức thuế mang tính lâu dài, áp dụng riêng theo từng quốc gia, thay thế cho thuế IEEPA vừa bị vô hiệu hóa.
-
- Dư thừa công suất: Cuộc điều tra thứ nhất cho rằng Việt Nam cùng 15 đối tác thương mại lớn khác đang đối mặt với tình trạng dư thừa năng lực sản xuất mang tính hệ thống, dẫn đến sản xuất vượt nhu cầu và duy trì thặng dư thương mại kéo dài, từ đó gây áp lực lên thương mại Hoa Kỳ.
- Lao động cưỡng bức: Cuộc điều tra thứ hai mở rộng phạm vi sang hơn 60 nền kinh tế, bao gồm Việt Nam, tập trung vào nghi vấn về việc chưa thực thi hiệu quả các quy định cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức.
Kết quả của các cuộc điều tra này có thể dẫn đến việc áp đặt các mức thuế mới, được thiết kế riêng cho từng quốc gia nhằm xử lý các vấn đề được phát hiện. Những biện pháp này được dự báo sẽ trở thành cơ chế thay thế lâu dài cho khoản thuế tạm thời theo Mục 122.
Phòng Thủ Chủ Động
Trong bối cảnh gia tăng thuế quan, các doanh nghiệp Việt Nam không còn chỉ phản ứng một cách thụ động mà đang dần chuyển sang áp dụng những chiến lược pháp lý và logistics bài bản, tinh vi hơn để thích ứng và duy trì năng lực cạnh tranh.
Chiến lược “Thiết Kế Thuế Quan”
Đây là việc thiết kế lại sản phẩm để chuyển đổi chúng sang các nhóm phân loại có mức thuế suất thấp hơn. Một trường hợp điển hình là hãng giày Converse đã giảm chi phí nhập khẩu bằng cách thêm một lớp nỉ mỏng bao phủ hơn 50% diện tích đế ngoài của giày. Mặc dù lớp nỉ này không có công dụng thực tế và nhanh chóng mòn đi trong quá trình sử dụng, nó đã giúp tái phân loại thành công sản phẩm từ ‘giày thể thao’ (chịu thuế lên tới 37,5%) sang dép đi trong nhà’ (với mức thuế thấp hơn nhiều, từ 3% đến 12,5%) mà không làm thay đổi tính thẩm mỹ của đôi giày.
Các nhà sản xuất Việt Nam có thể áp dụng các chiến lược tương tự thông qua việc phối hợp chặt chẽ với các đối tác Hoa Kỳ ngay từ giai đoạn thiết kế, nhằm tối ưu hóa phân loại thuế quan và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
Cấu trúc định giá “Hợp đồng mua bán đầu tiên”
Đây là một chiến lược pháp lý hiện hành cho phép thuế quan Hoa Kỳ được tính toán dựa trên mức giá của giao dịch mua bán đầu tiên trong một chuỗi giao dịch nhiều tầng (ví dụ: hàng hóa chuyển quyền sở hữu từ nhà máy tại Việt Nam sang bên trung gian, sau đó mới bán lại cho nhà nhập khẩu), thay vì tính trên mức giá cao hơn mà nhà nhập khẩu cuối cùng tại Hoa Kỳ phải chi trả. Thuế sẽ được áp dụng cho lần bán đầu tiên, chứ không phải cho lần bán kế tiếp cho nhà nhập khẩu. Bằng cách loại bỏ phần lợi nhuận của bên trung gian khỏi giá tính thuế, nhà nhập khẩu có thể giảm đáng kể tổng số thuế phải nộp, đôi khi từ 10% đến 25%.
Đối với nhà xuất khẩu Việt Nam, cấu trúc này tạo ra lợi thế cạnh tranh bằng cách hạ thấp “giá cập bến” của hàng hóa mà không cần phải cắt giảm đáng kể giá xuất xưởng của chính mình. Điều này giúp sản phẩm trở nên hấp dẫn hơn đối với người mua Hoa Kỳ so với các đối thủ cạnh tranh đang áp dụng cách định giá theo “hợp đồng mua bán cuối cùng” thông thường. Để áp dụng thành công, nhà sản xuất phải đảm bảo trình tự giao dịch được lập hồ sơ đầy đủ để chứng minh rằng hàng hóa đã được xác định rõ ràng là sẽ chuyển đến Hoa Kỳ ngay tại thời điểm diễn ra giao dịch đầu tiên.
Dịch chuyển chuỗi cung ứng
Một chiến lược khác là di dời giai đoạn lắp ráp cuối cùng hoặc các công đoạn sản xuất trọng yếu sang nước thứ ba, để thay đổi “Xuất xứ hàng hóa” cho mục đích giảm thuế hải quan Hoa Kỳ. Nếu một sản phẩm trải qua quá trình biến đổi cơ bản tại một quốc gia khác – nghĩa là trở thành một mặt hàng thương mại mới và khác biệt về tên gọi, đặc tính hoặc công dụng – các nhà sản xuất có thể tránh được mức thuế cao đang áp đặt lên hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam, ngay cả khi vẫn tiếp tục sử dụng các nguyên liệu và linh kiện chất lượng cao từ Việt Nam.
Bóc tách Giá trị tính thuế
Bóc tách giá trị cũng là một chiến lược giảm thiểu thuế quan, bao gồm việc xác định và tách bỏ các chi phí không chịu thuế thường được gộp chung vào giá hóa đơn cuối cùng của sản phẩm. Các khoản chi phí như hoa hồng, vận chuyển nội địa hoặc phí dịch vụ của các bên liên quan thường có thể được loại bỏ một cách hợp pháp khỏi giá trị khai báo của hàng hóa, từ đó làm giảm tổng giá trị cơ sở tính thuế quan.
Kết luận
“Chế độ thuế quan của Trump” không còn là một giai đoạn tạm thời, mà đã trở thành một thực tế cố định trong trật tự thương mại toàn cầu năm 2026. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, chỉ làm một nhà sản xuất giỏi là chưa đủ để giành chiến thắng tại thị trường Mỹ.
Con đường phía trước đòi hỏi các doanh nghiệp phải thành lập các đội ngũ chuyên trách về thương mại nội bộ để giám sát việc định giá và phân loại mã thuế và nguồn cung ứng nguyên liệu. Bằng cách phối hợp chặt chẽ với các nhà nhập khẩu Mỹ, các nhà xuất khẩu Việt Nam có thể tận dụng tốt hơn các khoảng trống trong quy định pháp luật, từ đó nâng cao năng lực để cạnh tranh hiệu quả hơn.
